Qoraa Abdijabar Sh. Ahmed oo wax ka qoray nuxurka Buuga Collapse iyo faa’iidooyinka ay ka heli karaan Soomaalida.

0
314

Buugga ‘Collapse’ Burbur: Sidee Bulshooyinka u doortaan inay ku guuldareystaan ama ku guuleystaan

Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed, qoraa Jared Diamond

Afsoomaali ahaan haddii aan iskudayo wuxuu noqonayaa – Burbur: Sidee Bulshooyinka u doortaan inay ku guuldareystaan ama ku guuleystaan.

Waa buug mudan in la akhriso, waa haddii aad xiisaynayso inaad fahanto waxa maanta dunida ka dhacaayo. Waxaa xaqiiqo ah sida kali ee aan u fahmi karno waxa maanta dunida ka dhacaayo waa in aan taariikhaha wax ka  baranaa.

Akhriska buuggaan waxa aad ka dhex sawiran kartaa xaaladdaha aanu ku suganahay haddii aan nahay Soomaali. Dunida isbedel badan ayaa dhacay, laakiin anaga haddii aan Soomaali nahay doorkee kaga jirnaa dunida? Ma qaxootinimo, dagaal sokeeye mise hoggaan xumo?

“Lixdan jir anigoo ahaan xeradaan soo galay, maantana waxaan ahay siddeetan jir. Ma jecli in aan dhinto anigoo qaxooti ah, mana jecli in xero qaxooti laygu aaso” – ayay tiri ayeeyo Soomaaliyeed oo xero qaxooti ah ku jirtay.

Dhawrkii sano ee la soo dhaafay, dunidda waxaa ruxay dhacdooyin isdaba-joog ah, dunidana waxay qaaday dhabbe aan la hubin halka ay ku dhammaan doonta. Waxaan aragnay cudur faafa oo curyaaminaya adduunka. Meelo badan oo dunida ah waxaa qabsaday dab culus sida kaymaha aad uga fog Amazon, Australia, California, ama Siberia., duufaano, dhul gariir iwm.

Sanadkaan 2021, Soomaaliya waxaa la isku afgaran la’yahay doorashada dalka oo waxaa sii xoogaystay khilafaadka dhinacyada dawladda dhexe iyo maamulada, illaa heer ay soo faragelisay Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay.

Qof kastaa wuxuu isweydiinayaa su’aalo.

  • Xagee dunida ay ku dambeyn doontaa?
  • Reer galbeedka waxay isweydiinayaan Dimuqraadiyaddu ma sii jiri doontaa?
  • Maxaa laga qaban doonaa burburka deegaanada?

Waa su’aallooyin ay isweydiiyan dadka caqliga saliimka leh., waxaana isweydiin mudan, cashar noocee ah ayaa laga baran karaa taariikhda? dunidda ma haggaagi doontaa mise way ka sii dari doontaa? Akhrinta buuggaan ayaa gacan ka geysan kara caddeynta su’aalahan. Ama ugu yaraan inaad wax badan ka fahanto waxa dunidda ka socda.

Waxaa jira xargo kala duwan: siyaasad, deegaan, caafimaad, iyo farsamo. Dhammaantood waxay u dhacayaan waqti aad u qurux badan isla waqtigaas, oo leh dhaqdhaqaaqyo u gaar ah, inta badanna waxay dhacaan iyadoo aan la filanaynin.

Akhriska buuggaan waxaad ka fahmi doontaa inaad fahanto dhacdooyinka horey u dhacay, barashada sida aafadu u faafto, ama doorka ay ku leedahay hawlaheena maalin laha ah. Waxaadna ka heli kartaa sawir fiican oo ku tusin kara dhacdooyinka ka dhacaayo dunida maanta.

Dabcan, adduunku waa shabakad isku dhafan, oo marka la dhiso halxiraalahaas oo keliya ayaad fahmi kartaa sida ay u shaqeyso.Waa ka buugga kaa caawin kara inaad kala furfurto shabakaddaas la isku xerxeray, isla markaana kuu iftiimin kara arrimaha taagan.

Buugga ‘Collapse’ Burbur: Sidee Bulshooyinka u doortaan inay ku guuldareystaan ama ku guuleystaan

Waa buug la qoray sanadkii 2005, waxaa qoray qoraa iyo aqoonyahan Jared Diamond, qoraaga wuxuu buuggaan kaga faalonayaa burburka ku imaaday bulshooyinka: “hoos u dhaca baaxada leh ee ku yimid tirada dadka, culeyska siyaasadeed, dhaqaale iyo bulsho.

Qoraa Jared Diamond ayaa buuggiisa laga iibsaday milyan-nuqul, wuxuu baaritaan ku sameeyey sida iyo sababta ay ilbaxnimooyinka reer Galbeedku u horumariyeen teknoolojiyadda una oggolaatay inay adduunka intiisa badan xukumaan.

Wuxuu dib u eegis ku sameeyaa sababaha taariikhiga ah iyo dhacdooyinka taariikhiga ah ee burburka bulshada – gaar ahaan kuwa ku lug leh saameynta weyn ee isbeddelada deegaanada, saameynta isbeddelka cimilada, deriska cadaawadda leh, wada-hawlgalayaasha ganacsiga, iyo jawaabta bulshada ee afarta caqabadood ee kor ku xusan – wuxuuna tixgelinayaa guul ama guuldaro bulshooyinka kala duwan ayaa soo maray laqabsashada caqabadaha taariikhiga ah.

Marka aad halkaas marayso waxaad soo xasuusanaysaa bulshada Soomaaliyeed iyo adkaysigooda, xilli Soomaaliya ay ka gudbeyso sanad-guuradii 30-aad ee ka soo wareegtay tan iyo markii uu qarxay dagaalkii sokeeye, waxaa mudan in la xuso geesinimada iyo adkeysiga muwaadiniinta Soomaaliyeed kuwaas oo u adkeystay qaar ka mid ah “xaaladaha ugu adag ee dal kasta oo dunida saaran soo maray sodonkii sano ee tegay.” Iyada oo ay caqabado waa weyn wali harsan yihiin hadana dhabbaha naga horreeya uu u muuqdo mid dheer oo qodxa badan, waxaa muhiim ah in la garowsado horumarka la sameeyay, waxaa xaqiiqo ah oo aan ogaaday in cidkasta oo Soomaaliyeed ay masuuliyad ka saaran tahay wax ka qabashada xaaladaha cakiran ee Soomaaliya, waana sababta aan ugu mid noqday aas aasitaanka xisbiga Qaransoor oo aan u arko xisbi hiigsi iyo mabaa’dii cajiib ah la imaaday.

Qoraaga buuggaan ayaa tilmamaayo in bani’aadamka ku adag tahay inay fahmaan sida ay ficilladoodu saameyn ugu yeelan karaan deegaanka ku hareeraysan. Wuxuuna tilmaamayaa gaar ahaan inay adag tahay in la fahmo marka burburka uusan aheyn mid kadis ah sida dagaal, laakiin tartiib tartiib, ficillo taxane ah iyo go’aanada xilliga la joogo u muuqda ay yihiin kuwa aan qiimo lahayn.

Xitaa haddii aysan sidaas u muuqan, bulshooyinka badankood waa kuwo jilicsan. Aqoonyahankan ku takhasusay cilmiga bey’ada iyo cilmu-nafsiga Jared Diamond ayaa baaritaan ku sameeyey waxyaalaha aadanuhu u horseedi kara baaba’a. Cinwaan hoosaadka buugani waa “Sidee Bulshooyinku u doortaan inay ku guuldareystaan ama ku guuleystaan”, oo si kooban u soo koobaya waxa uu ku saabsan yahay.

Taariikhda, bulshooyin dhowr ah ayaa waxaa soo maray burbur masiibo ah, taasoo keentay hoos u dhac weyn oo ku yimid dadkooda, iyo sidoo kale kakanaanta iyo heerka farsamada. Vikings waxay degeen Greenland qarnigii 9aad, waxayna aasaaseen shabakad ballaaran oo beeraha iyo degsiimooyin ah. Haddana dhawr qarni uun ka dib, bulshadan oo dhan si yaab leh ayaa loo waayey.

Meelaha kale sida Easter Island, ama xitaa ilbaxnimooyinka oo dhan sida Maya, ayaa soo maray astaamo isku mid ah. In kasta oo aanay dadkani gebi ahaanba baaba’in, haddana kakanaanta ilbaxnimooyinkooda si weyn ayey hoos ugu dhacday.

“Dheemanku waxa uu eedda saaraa inta badan arrimaha deegaanka, iyo go’aannada ay bulshooyinkani ka gaaraan dabeecadda ku hareeraysan.” – Wuxuu ka hadlayaa xaalufinta dhirta, burburka deegaanka, dhibaatooyinka ciida, iyo waliba maamul xumada guud iyo tirada dadka.

Qoraaga wuxuu tilmamayaa in dhacdooyinkani la yaabka leh ay ku dhacday ilbaxnimooyin badan oo kala geddisan oo dunidda soo maray, bulshadeenna hadda joogtana waxay umuuqataa inay ku celcelineyso qaladaadkooda. Qoraaga wuxuu tilmamayaa in haddii aynaan badalin dariiqa, aayaheena ayaa mugdi noqon kara.

Casharka ugu muhiimsan ee laga baran karo buugga:Xaalufinta deegaanka iyo hoggaan xumada bulshooyinka ayaa horseedi karta burburka bulshada.

Ku saabsan qoraha maqaalkaan

Cabdijabaar Sh. Axmed waa qoraa iyo tifatiraha guud ee majaladda Somalism.so wuxuuna wax ka qoraa maamulka, dhaqaalaha, falsafada, falanqeynta siyaasadda iyo diblomasiyada, horumarka bulshada iyo nabadgelyadda. Qoraaga waa qoraa dhawaanahan qoray buuggaag iyo qoraallo kala duwan oo aan dhanka wax tarka kala dhicin. Waxaay kala xariiri kartaa emayl: cabdijabaar@somalism.so iyo lambarkiisa Norway +47 45507363

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here